معروف نمىدهد . ] و سوّم ، صبر [ است تا بتواند آزار و اذيت مردم را تحمل كند و از مقابله به مثل خوددارى نمايد . ] و هو على ثلاث درجات : الدرجة الأولى أن تعرف مقام الخلق ، أنهم بأقدارهم مربوطون « 1 » ، و فى طاقتهم محبوسون ، و على الحكم موقوفون . فتستفيد بهذه المعرفة ثلاثة أشياء : أمن الخلق منك حتى الكلب ، و محبّة الخلق إيّاك ، و نجاة الخلق بك . خلق را سه درجه است : درجهء نخست ، آن است كه مقام [ و منزلت و موقعيت ] مردم را بشناسى ، [ به اينكه بدانى ] آنها در بند قدرها و اندازه‌هاى خود هستند ، [ - براى هركس از سعادت دنيا و آخرت حدّى مقدر شده است ؛ و در نتيجه از مردم بيش از آنچه برايشان مقدر گشته نخواهى ؛ ] و بدانى كه مردم در طاقت و توان خود محبوسند ، [ - هركس را قوه و توان معينى است كه از آن فراتر نتواند رفت . پس نبايد از كسى افزون از توان و نيروى او ، توقع داشته باشى ؛ و همچون حق‌تعالى كه كسى را بيش از وسع او مكلف نمىسازد : « لا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها » « 2 » ، تو نيز از كسى بيش از وسعش نخواهى . ] و بدانى كه مردم بر حكم [ حق‌تعالى ] موقوفند [ - همهء مردم مقهور حكم خدا هستند و حكم قضاى سابق و قدر محتوم بر ايشان جارى مىگردد . و معناى اين سخن خدا را خوب دريابى كه : « ما أَصابَ مِنْ مُصِيبَةٍ فِي الْأَرْضِ وَ لا فِي أَنْفُسِكُمْ إِلَّا فِي كِتابٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَبْرَأَها إِنَّ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ لِكَيْلا تَأْسَوْا عَلى ما فاتَكُمْ وَ لا تَفْرَحُوا بِما آتاكُمْ » « 3 » هيچ مصيبتى ( ناخواسته ) در زمين و نه در وجود شما روى نمىدهد مگر اينكه همهء آنها قبل از اينكه زمين را بيافرينيم در لوح محفوظ ثبت است ؛ و اين امر براى خدا آسان است . - اين به خاطر آن است كه براى آنچه از دست داده‌ايد تأسف نخوريد ، و به آنچه به

--> ( 1 ) - ب ، ج : مربطون . ( 2 ) - 2 / 286 . ( 3 ) - 57 / 22 - 23 .